Αθανάσιος Μαρινόπουλος: Δημοκρατία χωρίς… Καπιταλισμό;

Η πολιτική ελευθερία, τα ατομικά δικαιώματα και ο πλουραλισμός θεωρούνται θεμελιώδεις αξίες.
Ωστόσο, σχεδόν παντού συνυπάρχουν με μια οικονομική δομή που βασίζεται στον καπιταλισμό και τις τελευταίες δεκαετίες, στον νεοφιλελευθερισμό και την παγκοσμιοποίηση.
Το ερώτημα που τίθεται είναι απλό … αλλά βαθύ.
Θα μπορούσε να υπάρξει δημοκρατία χωρίς καπιταλισμό;
Δηλαδή ένα σύστημα όπου τα μέσα παραγωγής ανήκουν στο κράτος ή στην κοινωνία, αλλά το πολιτικό καθεστώς παραμένει δημοκρατικό, πλουραλιστικό και ελεύθερο;
Η ιδέα αυτή δεν ταυτίζεται με τα ιστορικά καθεστώτα κρατικού κομμουνισμού.
Στο επίκεντρο βρίσκεται μια διαφορετική αρχή που είναι η κοινωνική ιδιοκτησία των βασικών παραγωγικών πόρων, αλλά μέσα σε ένα πλαίσιο πολιτικής δημοκρατίας, ελεύθερων εκλογών και προστασίας δικαιωμάτων.
Στοχαστές όπως ο John Rawls και άλλοι έχουν υποστηρίξει ότι μια κοινωνία μπορεί να συνδυάσει δημοκρατία και κοινωνική ιδιοκτησία χωρίς αυταρχισμό.
Πώς θα λειτουργούσε η οικονομία σε ένα τέτοιο σύστημα;
Θα μπορούσαν να συνυπάρχουν μόνο δημόσια ιδιοκτησία σε κοινωνικούς τομείς (υγεία, παιδεία κλπ) και στρατηγικούς τομείς (ενέργεια, μεταφορές, φυσικούς πόρους) και περιορισμένη ιδιωτική επιχειρηματικότητα σε μικρότερη κλίμακα;
Η αγορά δεν θα εξαφανιζόταν πλήρως, αλλά θα λειτουργούσε υπό δημοκρατικό έλεγχο.
Η ισότητα σε ένα τέτοιο σύστημα δεν θα σήμαινε πλήρη εξίσωση των εισοδημάτων, αλλά θα σήμαινε εξασφάλιση βασικών αγαθών (υγεία, παιδεία, στέγαση), περιορισμό των ακραίων ανισοτήτων και ίσες ευκαιρίες πρόσβασης σε πόρους και εξουσία.
Ένα από τα συνηθισμένα επιχειρήματα εναντίον τέτοιων συστημάτων είναι το αν οι αμοιβές είναι περίπου ίδιες και οι παροχές δωρεάν, γιατί να δουλεύει κάποιος δημιουργικά;
Υπάρχουν όμως αρκετές απαντήσεις που ξεκινούν από την κοινωνική αναγνώριση και την επαγγελματική ικανοποίηση όταν εργάζεσαι σε αυτές τις συνθήκες, όπως και η άποψη ότι όταν οι εργαζόμενοι συμμετέχουν στις αποφάσεις, αυξάνεται η δέσμευση και κυρίως όταν βασικές ανάγκες καλύπτονται, οι άνθρωποι μπορούν να ρισκάρουν και να δημιουργήσουν.
Είναι άραγε αυτό σοσιαλδημοκρατία;
Η ιδέα αυτή βρίσκεται ανάμεσα στην κλασική σοσιαλδημοκρατία και τον δημοκρατικό σοσιαλισμό.
Η σοσιαλδημοκρατία ιστορικά (π.χ. στη Σκανδιναβία) δεν κατάργησε τον καπιταλισμό αλλά τον ρύθμισε έντονα.
Ο δημοκρατικός σοσιαλισμός από την άλλη επιδιώκει να μετασχηματίσει την ιδιοκτησία της οικονομίας, αλλά χωρίς αυταρχισμό.
Η συζήτηση για μια δημοκρατική οικονομία με κοινωνική ιδιοκτησία παραμένει ανοιχτή.
Η κρίση ανισοτήτων, η κλιματική αλλαγή και η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος επαναφέρουν το ερώτημα αν μπορεί η δημοκρατία να επεκταθεί και στην οικονομία;
Ίσως το μέλλον να μην βρίσκεται ούτε στον απόλυτο κρατισμό ούτε στον ανεξέλεγκτο καπιταλισμό, αλλά σε νέες μορφές δημοκρατικής οικονομίας, όπου η ελευθερία και η ισότητα δεν θα θεωρούνται αντίθετες έννοιες … αλλά συμπληρωματικές.
ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΜΑΡΙΝΟΠΟΥΛΟΣ